Meer
Publicatiedatum: 19-06-2018

Inhoud

Programma onderdelen

Paragraaf risicomanagement en weerstandsvermogen

Paragraaf risicomanagement en weerstandsvermogen

Inleiding
De gemeente Veere onderkent het belang van risicomanagement. Het gaat hierbij om het beheersen van risico’s die de bedrijfsvoering kunnen belemmeren. In deze paragraaf leggen we een relatie tussen de risico’s en de financiële weerstand. 

Deze paragraaf weerstandsvermogen is als rapportage een onderdeel van het risicomanagement- proces en geeft inzicht in het weerstandsvermogen van de gemeente Veere. Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de financiële draagkracht van de gemeente indien zich onvoorziene tegenvallers voordoen.

De paragraaf verwoordt in het kort uit welke componenten het weerstandsvermogen bestaat en waar de uitgangspunten van risicomanagement zijn vastgelegd (beleid). Verder geven we inzicht in de opbouw van het risicoprofiel (de gesignaleerde risico’s), de opbouw van de weerstandscapaciteit (vrije middelen om de gesignaleerde risico’s in financiële zin op te kunnen vangen) en het weerstandsvermogen (koppeling van de risico’s en de weerstandscapaciteit).

Risicomanagementbeleid
Het beleid dat de gemeente voert ten aanzien van risicomanagement is vastgelegd in de nota weerstandsvermogen en risicomanagement. In dit beleidsstuk is de werkwijze vastgelegd en zijn de uitgangspunten bepaald ten aanzien van risicomanagement. Deze paragraaf is hierop gebaseerd.

De gemeente is verplicht zowel in de programmabegroting als in de programmarekening de risico’s te vermelden die de financiële positie van de gemeente kunnen beïnvloeden.
In de beleidsnota is voorts vastgelegd dat ook in de bestuurlijke rapportages gerapporteerd zal worden over de financiële positie. Bij het opstellen van de programmabegroting, de bestuurlijke tussenrapportages en jaarrekening dient een zo goed mogelijk beeld van kwantificeerbare risico’s aanwezig te zijn. Dat betekent evenwel niet dat in de gemeentelijke huishouding geen financiële risico’s meer aanwezig zouden zijn. Net als iedere andere organisatie heeft ook de gemeente bij de uitvoering van haar taken te maken met onzekerheden die kunnen leiden tot financiële nadelen.

Wat is weerstandsvermogen?
Het weerstandsvermogen bestaat uit:

  • De weerstandscapaciteit: dit zijn de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente kan beschikken om niet begrote kosten te dekken.
  • Alle risico’s waarvoor geen voorzieningen zijn gevormd en die van materiële betekenis kunnen zijn.

Voorwaarden in een continu proces 
Risicomanagement heeft op het niveau van de raad, het college en het ambtelijk management een structurele plek gekregen binnen de planning- en controlcyclus. Voor de raad betekent dit dat bij zowel de begroting, de bestuurlijke tussenrapportages als bij de jaarrekening gerapporteerd wordt hoe de risico’s zich ontwikkelen en hoe deze zich verhouden tot de ontwikkeling van de weerstandscapaciteit.

Eén van de voorwaarden voor een adequaat risicomanagement is dat bestuurlijke doelstellingen voor programma’s, strategische projecten en grondexploitaties helder zijn. Verder is het noodzakelijk dat zowel bestuur als management zich bewust zijn dat risicomanagement onderdeel is van het normaal besturen en managen van de gemeente. Dit betekent dat het inventariseren van risico’s, het inschatten ervan en het treffen van maatregelen voortdurend in de praktijk wordt uitgevoerd.

Risico-inventarisatie
We hebben de risico’s systematisch in kaart gebracht en beoordeeld. Er zijn 88 risico’s in beeld gebracht. Verder is inzichtelijk wat de risicoscore (kans x gevolg) is voor en na het implementeren van beheersmaatregelen. Om een risicoweging mogelijk te kunnen maken zijn alle risico’s gewogen op kans van voorkomen en geldelijk gevolg. Voor de kans en het gevolg zijn scoreklassen gedefinieerd waardoor de uiteindelijke risicoscore ligt tussen de 0 (minimaal) en 25 (maximaal).
De gemiddelde risicoscore voor de gemeente is 5,4.

Beheersmaatregelen
De vergelijking tussen de gemiddelde risicoscore (kans x gevolg) voor maatregelen en de gemiddelde risicoscore na maatregelen laat zien wat de invloed van de gedefinieerde beheersmaatregelen is. De getroffen maatregelen zijn bedoeld om óf de kans van een risico te verlagen óf de gevolgen te reduceren. Hierdoor neemt de risicoscore af en zal de totale impact van de risico’s op de organisatie afnemen. Beheersmaatregelen zijn te onderscheiden in twee categorieën; financieringsmaatregelen en control-maatregelen.

Een financieringsmaatregel is een maatregel waarbij het risico niet gereduceerd wordt, maar dat er financieel gezien dekking voorhanden is als het risico zich daadwerkelijk voordoet. Om risicomanagement effectief te laten zijn is het daarnaast wenselijk om bij het benoemen van beheersmaatregelen ook te kijken naar ‘control-maatregelen’. Dit zijn maatregelen die de kans van optreden of de directe gevolgen van een risico kunnen reduceren.

De risicokaart
Om meer inzicht te krijgen in de spreiding van de risico’s naar kans, optreden en gevolg, gebruiken we de risicokaart (zie hieronder). De nummers in de risicokaart corresponderen met de aantallen risico’s die zich in het desbetreffende vak van de risicokaart bevinden. Dit maakt inzichtelijk hoe de risico’s zijn verdeeld over het groene, oranje en rode gebied.

Risicokaart


Een risicoscore in het groene gebied, vormt geen direct gevaar voor de continuïteit van de organisatie. Risico’s die in het oranje gebied zitten vragen om aandacht. Ze vormen individueel nog geen reëel gevaar voor de continuïteit van de organisatie, maar naarmate de tijd vordert, kan het risico wel een bedreiging gaan vormen. Het is aan te raden niet te lang te wachten met het uitvoeren van beheersmaatregelen.

Uit de risicokaart blijkt dat er zich relatief veel risico’s in de groen en oranje zone bevinden (onder/midden) in de risicokaart. Bij beheersing van deze risico’s die veel voorkomen kan op de korte termijn kostenreductie gerealiseerd worden en op de langere termijn serieuze bedreigingen ten aanzien van de continuïteit van de bedrijfsvoering worden voorkomen. Een risico dat zich bevindt in het rode gebied, vereist directe aandacht om te voorkomen dat de continuïteit van de organisatie wordt bedreigd.

Weerstandscapaciteit
Op basis van het geconsolideerde risicoprofiel van de gemeente Veere kunnen we bepalen hoeveel geld benodigd is om alle risico’s te kunnen financieren. De benodigde weerstandscapaciteit berekenen we op basis van een risicosimulatie. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die er van uit gaat dat nooit alle risico’s zich én tegelijk, én in hun maximale omvang voordoen. Door deze benadering kan op een verantwoorde manier minder vermogen aan worden gehouden. In totaal zijn er voor de gemeente 88 risico’s geïdentificeerd en gekwantificeerd. Rekening houdend met de inschatting van kans op voorkomen en verwacht geldelijk gevolg kunnen we vaststellen dat van de simulaties het totale risicobedrag niet boven de € 4,5 miljoen uitstijgt.

Risico top 10

In de hiernavolgende tabel geven we de top 10 risico’s van de gemeente Veere weer, gerangschikt naar financiële impact. Het percentage geeft in grote lijnen de weging van het betreffende risico aan t.o.v. het totaal aan risico’s.

 

Risico

Gevolgen

Invloed

2018

Grondexploitaties, marktwaarde versus boekwaarde

Grondexploitaties die nu in voorbereiding zijn, moeten voor december 2019 in exploitatie genomen worden; hiermee kunnen we voorkomen dat er een afboeking moet plaatsvinden als de boekwaarde hoger is dan de bestemmingswaarde.

33,94%

4

Het niet uitwerken van diverse onderdelen van het project/programma Veelzijdig Veere en Oostwatering

Tijdens de uitwerking van de onderdelen zal blijken of de diverse onderdelen c.q. de gestelde doelen al dan niet budgettair neutraal uitvoerbaar zijn. Het niet verbeteren van de ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit van de historische stad Veere en omgeving.

11,76%

3

Afhankelijkheid van leveranciers ICT

Door de afhankelijkheid van voornamelijk één leverancier lopen we risico wanneer deze failliet gaat. Bij faillissement van een leverancier functioneren systemen niet meer en moeten we extra kosten maken om alles weer op de rit te krijgen.

8,61%

2

Boekwaarde van in exploitatie genomen gronden is hoger dan de marktwaarde.

Als de boekwaarde van een BIE (Bouwgrond In Exploitatie) hoger is dan de marktwaarde moet er een afboeking plaatsvinden.

3,48%

5

Bodemverontreiniging

Op gezette tijden worden we geconfronteerd met historische verontreiniging in de ondergrond eb lopen we een financieel risico.

3,06%

8

Gegevens zijn niet beschikbaar, kwalitatief slecht (verkeerde, niet actuele).

Door het niet beschikbaar zijn van kwalitatief goede informatie kunnen verkeerde beslissingen genomen worden c.q. verkeerde interpretaties van de wetgeving worden gedaan.

3,06%

6

Hogere aanneemsom dan geraamd als gevolg van marktontwikkeling.

O.a. op het gebied van vastgoed is er sprake van markt-werking en bestaat het risico dat er aanvullend budget nodig is om doelen te bereiken.

3,04%

7

Het niet in ontwikkeling nemen van grondposities.

We maken voorbereidingskosten met het idee deze op een later tijdstip te kunnen activeren op een grondexploitatie. Wanneer het niet binnen 5 jaar tot een grondexploitatie komt, moeten we de voorbereidingskosten afboeken.

2,75%

N

Schadevergoedingen betalen na rechterlijke uitspraak.

In de praktijk komt het voor dat er in juridische zaken met bedrijven de rechter een schadeclaim toekent (bijvoorbeeld i.v.m. derving van inkomsten).

2,71%

9

Minder parkeeropbrengsten ontvangen.

We lopen het risico dat we de ramingen van parkeeropbrengsten niet halen. De werkelijke realisatie is op een dusdanig laat tijdstip bekend dat we geen tussentijdse maatregelen kunnen nemen in de zin van een bijraming.

1,70%

N

Tabel: Top 10 risico’s 2017.

De top 10 is ten opzichte van de laatste rapportage gewijzigd. Dit komt door nieuwe risico’s, het beheersen van een risico en een wijziging in kwantificering van bestaande risico’s. In bovenstaande tabel staat in de kolom 2018 de positie in de top 10 in de begroting 2018. Met een (N) betekent een nieuw risico in de top 10 van 2018. In vergelijking met 2017 komen de volgende risico’s niet meer voor in de  top 10:

  • Het niet ontvangen van overheadvergoedingen in de samenwerking Porthos. Inmiddels zijn de overeenkomsten ondertekend en lopen we geen risico meer;
  • Mutaties in uitvoeringsagenda Maatschappelijk Vastgoed (risico bestaat nog wel).


Risico’s en weerstandscapaciteit
Om de risico’s te kunnen opvangen is het van belang dat de gemeente over een buffer beschikt die hiervoor voldoende is, de zogenaamde weerstandscapaciteit.

Onbenutte belastingcapaciteit
Hieronder verstaan we de mogelijkheid die de gemeente heeft om de belastingen te verhogen. Bij tarieven waar kostendekking een rol speelt is van onbenutte belasting-capaciteit sprake voor zover nog geen volledige kostendekking is gerealiseerd. Aan de hoogte van de overige tarieven is theoretisch geen bovengrens gesteld; de gemeente kan deze echter niet tot in het oneindige verhogen.

De onbenutte belastingcapaciteit maken geen onderdeel uit van de berekening van de weerstandscapaciteit.

Onvoorziene uitgaven
Voor onvoorziene uitgaven zijn in de begroting jaarlijks bedragen opgenomen van € 100.000 voor eenmalige en (aflopend naar) € 25.000 in 2020 voor structurele uitgaven.

Vrij besteedbare reserves
Als vrij besteedbare reserves beschouwen wij de algemene reserves en de bestemmings-reserves.

Stille reserves
Van stille reserves is sprake wanneer de marktwaarde van bepaalde activa hoger is dan de op de balans opgenomen boekwaarde. De aanwezigheid van dergelijke stille reserves is een onvermijdelijk gevolg van het voorschrift dat de boekwaarde van de activa gebaseerd moet zijn op de historische kostprijs. Voorzichtigheidshalve nemen wij deze stille reserves niet mee in de berekening van de weerstandscapaciteit.

De beschikbare weerstandscapaciteit is als volgt bepaald:

Weerstandscapaciteit (x 1.000)

2017

2018

2019

2020

2021

algemene reserve

17.121 21.096 21.814 20.310 19.859

bestemmingsreserves

5.091 7.348 4.585 4.836 4.484

onvoorzien

0 8 157 182 207

beschikbare weerstandscapaciteit

22.212 28.451 26.556 25.327 24.549

gemiddeld in jaar x

21.741 25.332 27.504 25.942 24.938

Tabel: weerstandscapaciteit (x € 1.000)

 

Wijzigingen in weerstandscapaciteit
In deze paragraaf presenteren wij een onderbouwing van de beschikbare weerstands-capaciteit. De weerstandscapaciteit heeft zich positief ontwikkeld ten opzichte van de presentatie in de kadernota 2016. Dit komt voornamelijk door toevoegingen aan de algemene reserve.

Weerstandsvermogen: koppeling weerstandscapaciteit en financiële risico’s
In het voorgaande is zowel de benodigde als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf kan een relatie worden gelegd tussen deze twee componenten om het weerstandsvermogen van de gemeente Veere te bepalen en daarover een oordeel te vellen. De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit, kunnen we afzetten tegen de beschikbare weerstands-capaciteit. De uitkomst van die berekening vormt het weerstandsvermogen.

 

                                                                            Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio Weerstandsvermogen =          --------------------------------------

                                                                             Benodigde weerstandscapaciteit

 
Voor Veere betekent dit, gebaseerd op de gemiddelde weerstandscapaciteit in 2020, een ratio van € 24,94 / € 4,54 = 5,5. Als we de huidige omvang van het risicoprofiel afzetten tegen de gemiddelde weerstandscapaciteit in de komende jaren, zien we dat de ratio zich als volgt ontwikkelt:
 

Bron/Jaarschijf

2017

2018

2019

2020

2021

Begroting 2016

3,0 3,0 3,0 3,1  

Jaarrekening 2015

4,6 4,7 4,9 5,0  

Kadernota 2016

4,0 3,8 3,7 3,7  

Begroting 2017

5,5 4,8 4,7 4,6  

Jaarrekening 2016

7,1 7,7 7,3 7,0 6,8

Kadernota 2017

5,9 5,2 5,1 5,0 5,9

Begroting 2018

  6,6 6,0 5,8 5,7

Jaarrekening 2017

4,8 5,6 6,1 5,7 5,5

Tabel: Ratio weerstandsvermogen

 
Beoordeling weerstandsvermogen
Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen maken wij gebruik van de volgende waarderingstabel:

Beoordelingstabel weerstandsvermogen

Klasse

Ratio

Betekenis

A

> 2

Uitstekend

B

1,4 - 2,0

Ruim voldoende

C

1,0 - 1,4

Voldoende

D

0,8 - 1,0

Matig

E

0,6 - 0,8

Onvoldoende

F

< 0,6

Ruim onvoldoende

Gelet op ratio van 5,5 in 2021 betekent dit dat, ondanks een dalende reeks, het weerstandsvermogen uitstekend is en ligt boven de streefnorm (voor Veere 1,4 – 2,0).

Kengetallen

Het financieel beeld dat uit kengetallen naar voren komt is belangrijk voor het inzicht in de financiële positie.

De financiële positie van gemeenten kan bijvoorbeeld goed worden beoordeeld aan de hand van de schulden op de balans. Schulden zeggen meer over de financiële positie dan het eigen vermogen. Te hoge schulden geven een risico van te hoge toekomstige rentelasten.

In het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten zijn in totaal vijf financiële kengetallen opgenomen die wij in de begroting en de jaarrekening presenteren.

De provinciale toezichthouders hebben een normering aangegeven. De normering categorie minst - en gemiddeld risicovol hebben wij in de onderstaande tabel weergegeven.

Hieruit blijkt dat Veere in de rekening 2017 binnen de normen blijft.

1.Netto-schuldquote
De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de schuldenlast ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft zodoende een indicatie in welke mate de rentelasten en aflossingen op de exploitatie drukken. We zien een lichte  stijging van het percentage wat mede verband houdt met  investeringen in het boekjaar. De percentages blijven ruim binnen de norm, gesteld door de toezichthouder. Dit geldt ook voor de netto-schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte geldleningen.

2.De solvabiliteitsratio
De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Ten opzichte van 2016 is dit percentage weer verbeterd.  Het gepresenteerde percentage wordt als gemiddeld gezien.

3.Grondexploitatie
Dit kengetal geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. De percentages blijven ruim binnen de norm.

4.Structurele exploitatieruimte
Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte de gemeente Veere  heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is.

5. Belastingcapaciteit
De definitie van het kengetal belastingcapaciteit is: Woonlasten meerpersoonshuishouden in jaar t (het begrotingsjaar) ten opzichte van het landelijk gemiddelde in jaar t-1 (het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar) uitgedrukt in een percentage. Deze kengetallen zijn ook in de paragraaf Lokale heffingen opgenomen. Uit het percentage blijkt dat we ook hier binnen de minst risicovolle norm van de toezichthouder blijven.

Jaarverslag 2017 Verloop van de kengetallen
Kengetallen Rekening Begroting Rekening
  2016 2017 2017
netto-schuldquote 49% 66% 51%
netto-schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte geldleningen 41% 57% 43%
solvabiliteitsratio 37% 29% 38%
grondexploitatie 4% 14% 6%
structurele exploitatieruimte 2% -5% 3%
belastingcapaciteit 91% 89% 89%
 Norm toezichthouder A. Minst B. Gemiddeld  C. Meest
  risicovol risico risicovol
netto-schuldquote <90% 90-130% >130%
netto-schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte geldleningen <90% 90-130% >130%
solvabiliteitsratio >50% 20-50% <20%
grondexploitatie <20% 20-35% >35%
structurele exploitatieruimte >0% 0% <0%
belastingcapaciteit <95% 95-105% >105%