Meer
Publicatiedatum: 28-08-2018

Inhoud

Programma onderdelen

Paragraaf risicomanagement en weerstandsvermogen

Paragraaf risicomanagement en weerstandsvermogen

 

Inleiding

De gemeente Veere ziet het belang van risicomanagement. Het gaat hierbij om het beheersen van risico’s die de bedrijfsvoering kunnen belemmeren. In deze paragraaf leggen we een relatie tussen de risico’s en de financiële weerstand.

Deze paragraaf is als rapportage een onderdeel van het risicomanagement- proces en geeft inzicht in het weerstandsvermogen van de gemeente Veere. Het weerstands-vermogen geeft inzicht in de financiële draagkracht van de gemeente als zich tegenvallers voordoen.

De paragraaf geeft in het kort weer uit welke componenten het weerstandsvermogen bestaat en waar de uitgangspunten van risicomanagement zijn vastgelegd (beleid). Verder geven we inzicht in de opbouw van het risicoprofiel (de gesignaleerde risico’s), de opbouw van de weerstandscapaciteit (vrije middelen om de gesignaleerde risico’s in financiële zin op te kunnen vangen) en het weerstandsvermogen (koppeling van de risico’s en de weerstandscapaciteit).

Risicomanagementbeleid

Het beleid (uitgangspunten en werkwijze) en dat de gemeente voert ten aanzien van risicomanagement staat in de nota weerstandsvermogen en risicomanagement.

De gemeente is verplicht zowel in de programmabegroting als in de programmarekening de risico’s te vermelden die de financiële positie van de gemeente kunnen beïnvloeden.

In de beleidsnota is ook vastgelegd dat we in de bestuurlijke rapportages rapporteren over de financiële positie. Bij het opstellen van de programmabegroting, de bestuurlijke tussenrapportages en jaarrekening moet er een zo goed mogelijk beeld van kwantificeerbare risico’s aanwezig zijn. Dat betekent niet dat in de gemeentelijke huishouding geen financiële risico’s meer aanwezig zouden zijn. Net als iedere andere organisatie heeft ook de gemeente bij het uitvoeren van haar taken te maken met onzekerheden die kunnen leiden tot (financiële) nadelen.

Wat is weerstandsvermogen?

Het weerstandsvermogen bestaat uit:

·         De weerstandscapaciteit: dit zijn de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt om niet begrote kosten te dekken.

·         Alle risico’s waarvoor geen voorzieningen zijn gevormd en die van materiële betekenis kunnen zijn.

 

Voorwaarden in een continu proces

Risicomanagement heeft op het niveau van de raad, het college en het ambtelijk management een structurele plek gekregen binnen de planning- en controlcyclus. Voor de raad betekent dit dat bij zowel de begroting, de bestuurlijke tussenrapportages als bij de jaarrekening gerapporteerd wordt hoe de risico’s zich ontwikkelen en hoe deze zich verhouden tot de ontwikkeling van de weerstandscapaciteit.

Eén van de voorwaarden voor een adequaat risicomanagement is dat bestuurlijke doelstellingen voor programma’s, strategische projecten en grondexploitaties helder zijn. Verder is het noodzakelijk dat zowel bestuur als management zich bewust zijn dat risicomanagement onderdeel is van het normaal besturen en managen van de gemeente. Dit betekent dat we het inventariseren van risico’s, het inschatten ervan en het treffen van beheersmaatregelen voortdurend in de praktijk toepassen 

Risico-inventarisatie

We hebben de risico’s systematisch in kaart gebracht en beoordeeld. Er zijn 97 risico’s in beeld gebracht. Verder is inzichtelijk wat de risicoscore (kans x gevolg) is voor en na het implementeren van beheersmaatregelen. Om een risicoweging mogelijk te kunnen maken zijn alle risico’s gewogen op kans van voorkomen en geldelijk gevolg. Voor de kans en het gevolg zijn scoreklassen gedefinieerd waardoor de uiteindelijke risicoscore ligt tussen de 0 (minimaal) en 25 (maximaal).

De gemiddelde risicoscore voor de gemeente was bij de kadernota 5,4. In deze paragraaf komt deze score lager uit, te weten op 2,8. Dit komt door een forse wijziging in de kwantificering van bestaande risico’s.

 

Beheersmaatregelen

De vergelijking tussen de gemiddelde risicoscore (kans x gevolg) voor maatregelen en de gemiddelde risicoscore na maatregelen laat zien wat de invloed van de gedefinieerde beheersmaatregelen is. De getroffen maatregelen zijn bedoeld om óf de kans van een risico te verlagen óf de gevolgen te reduceren. Hierdoor neemt de risicoscore af en zal de totale impact van de risico’s op de organisatie afnemen. Beheersmaatregelen zijn te onderscheiden in twee categorieën; financieringsmaatregelen en control-maatregelen.

Een financieringsmaatregel is een maatregel waarbij het risico niet gereduceerd wordt, maar dat er financieel gezien dekking voorhanden is als het risico zich daadwerkelijk voordoet. Om risicomanagement effectief te laten zijn is het daarnaast wenselijk om bij het benoemen van beheersmaatregelen ook te kijken naar ‘control-maatregelen’. Dit zijn maatregelen die de kans van optreden of de directe gevolgen van een risico kunnen reduceren.

De risicokaart

Om meer inzicht te krijgen in de spreiding van de risico’s naar kans, optreden en gevolg, gebruiken we de risicokaart (zie hieronder). De nummers in de risicokaart correspon-deren met de aantallen risico’s die zich in het desbetreffende vak van de risicokaart bevinden. Dit maakt inzichtelijk hoe de risico’s zijn verdeeld over het groene, oranje en rode gebied.

  Risicokaart.

Een risicoscore in het groene gebied, vormt geen direct gevaar voor de continuïteit van de organisatie. Risico’s die in het oranje gebied zitten vragen om aandacht. Ze vormen individueel nog geen reëel gevaar voor de continuïteit van de organisatie, maar naarmate de tijd vordert, kan het risico wel een bedreiging gaan vormen. Het is aan te raden niet te lang te wachten met het uitvoeren van beheersmaatregelen.

Uit de risicokaart blijkt dat er zich relatief veel risico’s in de groen en oranje zone bevinden (onder/midden) in de risicokaart. Bij beheersing van deze risico’s die veel voorkomen kunnen we op korte termijn kostenreductie realiseren. Op langere termijn kunnen we serieuze bedreigingen van de continuïteit van de bedrijfsvoering voorkomen. Een risico dat zich in het rode gebied bevindt, vereist directe aandacht om te voorkomen dat de continuïteit van de organisatie in gevaar komt.

 

Weerstandscapaciteit

Met het risicoprofiel van de gemeente Veere kunnen we bepalen hoeveel geld nodig is om alle risico’s te kunnen financieren. De benodigde weerstandscapaciteit berekenen we met een risicosimulatie. Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die er van uit gaat dat nooit alle risico’s zich én tegelijk, én in hun maximale omvang voordoen. Door deze benadering kunnen we op een verantwoorde manier minder vermogen aanhouden. In totaal zijn er voor de gemeente 97 risico’s geïdentificeerd en gekwantificeerd. Als we rekening houden met de kans op voorkomen en verwacht geldelijk gevolg stellen we vast dat van de simulaties het totale risicobedrag niet boven de € 3,8 miljoen uitstijgt.

Risico top 10

In de hiernavolgende tabel geven we de top 10 risico’s van de gemeente Veere weer, gerangschikt naar financiële impact. Het percentage geeft in grote lijnen de weging van het betreffende risico aan t.o.v. het totaal aan risico’s.

Risico

Gevolgen

Invloed

2016

Het niet ontvangen van overheadvergoedingen in de samenwerking Porthos.

Onderdeel van de businesscase Porthos zijn de overheadvergoedingen. Over dit onderdeel is een  principe overeenstemming tussen de samenwerkingspartners. Uitwerking moet nog plaatsvinden in businesscase en overeenkomst(en).

27,62%

3

Afhankelijkheid van leveranciers ICT

Door de afhankelijkheid van voornamelijk één leverancier lopen we risico wanneer deze failliet gaat. Bij faillissement van een leverancier functioneren systemen niet meer en moeten we extra kosten maken om alles weer op de rit te krijgen.

9,79%

1

Het uitwerken van diverse onderdelen van het project/programma Veelzijdig Veere.

Tijdens de uitwerking van de onderdelen zal blijken of de diverse onderdelen c.q. de gestelde doelen al dan niet budgettair neutraal uitvoerbaar zijn. Het niet verbeteren van de ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit van de historische stad Veere en omgeving.

4,62%

4

Grondexploitaties, marktwaarde versus boekwaarde (Serooskerke-Oost/ Aagtekerke).

Grondexploitaties die nu in voorbereiding zijn, moeten voor december 2019 in exploitatie genomen worden; hiermee kunnen we voorkomen dat er een afboeking moet plaatsvinden als de boekwaarde hoger is dan de bestemmingswaarde.

4,59%

5

Boekwaarde van in exploitatie genomen gronden is hoger dan de marktwaarde.

Als de boekwaarde van een BIE (Bouwgrond In Exploitatie) hoger is dan de marktwaarde moet er een afboeking plaatsvinden.

3.93%

7

Gegevens zijn niet beschikbaar, kwalitatief slecht (verkeerde, niet actuele).

Door het niet beschikbaar zijn van kwalitatief goede informatie kunnen verkeerde beslissingen genomen worden c.q. verkeerde interpretaties van de wetgeving worden gedaan.

3,45%

2

Hogere aanneemsom dan geraamd als gevolg van marktontwikkeling.

O.a. op het gebied van vastgoed is er sprake van markt-werking en bestaat het risico dat er aanvullend budget nodig is om doelen te bereiken.

3,45%

N

Bodemverontreiniging

Op gezette tijden worden we geconfronteerd met historische verontreiniging in de ondergrond eb lopen we een financieel risico.

3,44%

N

Schadevergoedingen betalen na rechterlijke uitspraak.

In de praktijk komt het voor dat er in juridische zaken met bedrijven de rechter een schadeclaim toekent (bijvoorbeeld i.v.m. derving van inkomsten).

3.06%

6

Mutaties in uitvoeringsagenda Maatschappelijk Vastgoed

Door wijzigingen in de projectopdracht bestaat het risico dat er onvoldoende budget is voor de uitvoeringsagenda.

2,27%

N

Tabel: Top 10 risico’s 2017. 

De top 10 is ten opzichte van de laatste rapportage gewijzigd. Dit komt door nieuwe risico’s en een wijziging in kwantificering van bestaande risico’s. In bovenstaande tabel staat in de kolom 2017 de positie in de top 10 in de begroting 2017. Met een (N) betekent een nieuw risico in de top 10 van 2018. In vergelijking met 2017 komen de volgende risico’s niet meer voor in de  top 10 (ze zijn er nog wel):

  • Openbaarheid van privacygevoelige informatie / data-lek.
  • Grotere toestroom van vluchtelingen.
  • Veel-procedeerders.

 

Risico’s en weerstandscapaciteit

Om de risico’s te kunnen opvangen is het van belang dat de gemeente over een buffer beschikt die hiervoor voldoende is, de zogenaamde weerstandscapaciteit. 

Onbenutte belastingcapaciteit

Hieronder verstaan we de mogelijkheid die de gemeente heeft om de belastingen te verhogen. Bij tarieven waar kostendekking een rol speelt is van onbenutte belasting-capaciteit sprake, als er nog geen volledige kostendekking is gerealiseerd. Aan de hoogte van de overige tarieven is theoretisch geen bovengrens gesteld; de gemeente kan deze echter niet tot in het oneindige verhogen. De onbenutte belastingcapaciteit maakt geen onderdeel uit van de berekening van de weerstandscapaciteit. 

Onvoorziene uitgaven

Voor onvoorziene uitgaven zijn in de begroting jaarlijks bedragen opgenomen van € 100.000 voor eenmalige en jaarlijks € 25.000 tot en met 2021 voor structurele uitgaven. 

Vrij besteedbare reserves

Als vrij besteedbare reserves beschouwen wij de algemene reserves en de bestemmings-reserves.

Stille reserves

Van stille reserves is sprake wanneer de marktwaarde van bepaalde activa hoger is dan de op de balans opgenomen boekwaarde. De aanwezigheid van dergelijke stille reserves is een onvermijdelijk gevolg van het voorschrift dat de boekwaarde van de activa gebaseerd moet zijn op de historische kostprijs. Voorzichtigheidshalve nemen wij deze stille reserves niet mee in de berekening van de weerstandscapaciteit.

De beschikbare weerstandscapaciteit is als volgt bepaald:

Weerstandscapaciteit (x 1.000)

2018

2019

2020

2021

2022

algemene reserve

19.035

16.050

14.806

14.514

14.548

bestemmingsreserves

7.279

6.804

7.064

6.700

6.417

onvoorzien

170

195

220

245

270

beschikbare weerstandscapaciteit

26.483

23.049

22.080

21.459

21.235

gemiddeld in jaar x

26.468

24.766

22.565

21.770

21.347

Tabel: weerstandscapaciteit (x € 1.000)

 

Wijzigingen in weerstandscapaciteit

In deze paragraaf presenteren wij een onderbouwing van de beschikbare weerstands-capaciteit. De weerstandscapaciteit heeft zich positief ontwikkeld ten opzichte van de presentatie in de kadernota 2017. Dit komt voornamelijk door toevoegingen aan de algemene reserve (o.a. saldo jaarrekening).

 

Weerstandsvermogen: koppeling weerstandscapaciteit en financiële risico’s

In het voorgaande is zowel de benodigde als de beschikbare weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf leggen we een relatie tussen deze twee componenten om het weerstandsvermogen van de gemeente Veere te bepalen en daarover een oordeel te vellen. De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit, kunnen we afzetten tegen de beschikbare weerstands-capaciteit. De uitkomst van die berekening vormt het weerstandsvermogen. 

                                                                             Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio Weerstandsvermogen =       --------------------------------------

                                                                             Benodigde weerstandscapaciteit

Voor Veere betekent dit, gebaseerd op de gemiddelde weerstandscapaciteit in 2021, een ratio van € 21,347 / € 3,78 = 5,7. Als we de huidige omvang van het risicoprofiel afzetten tegen de gemiddelde weerstandscapaciteit in de komende jaren, zien we dat de ratio zich als volgt ontwikkelt:

 

Bron/Jaarschijf

2017

2018

2019

2020

2021

Begroting 2016

3,0

3,0

3,0

 3,1

 

Jaarrekening 2015

4,6

4,7

4,9

5,0

 

Kadernota 2016

4,0

3,8

3,7

3,7

 

Begroting 2017

5,3

4,6

4,5

4,4

 

Jaarrekening 2016

5,9

5,5

5,4

5,3

 

Kadernota 2017

 

5,2

5,1

5,0

5,9

Begroting 2018

 

6,6

6,0

5,8

5,7

Tabel: Ratio weerstandsvermogen

 

Beoordeling weerstandsvermogen

Om de ratio voor het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen maken wij gebruik van de volgende waarderingstabel: 

Beoordelingstabel weerstandsvermogen

Klasse

Ratio

Betekenis

A

> 2

Uitstekend

B

1,4 - 2,0

Ruim voldoende

C

1,0 - 1,4

Voldoende

D

0,8 - 1,0

Matig

E

0,6 - 0,8

Onvoldoende

F

< 0,6

Ruim onvoldoende

 

 

Gelet op ratio van 5,3 in 2021 betekent dit dat, ondanks een dalende reeks, het weerstandsvermogen uitstekend is en ligt boven de streefnorm (voor Veere 1,4 – 2,0). 

Kengetallen

Het financieel beeld dat uit kengetallen naar voren komt is belangrijk voor het inzicht in de financiële positie.

De financiële positie van gemeenten kan bijvoorbeeld goed worden beoordeeld aan de hand van de schulden op de balans. Schulden zeggen meer over de financiële positie dan het eigen vermogen. Te hoge schulden geven een risico van te hoge toekomstige rentelasten.

In het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten zijn nu in totaal vijf financiële kengetallen opgenomen.

De provinciale toezichthouders hebben een normering aangegeven. De normering categorie minst - en gemiddeld risicovol hebben wij in de onderstaande tabel weergegeven.

 1. Netto-schuldquote
De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de schuldenlast ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft zodoende een indicatie in welke mate de rentelasten en aflossingen op de exploitatie drukken. We zien een stijging van het percentage wat mede verband houdt met voorgenomen investeringen. Het percentage blijft ruim binnen de norm.

2. De solvabiliteitsratio
De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. De percentages worden als gemiddeld gezien.

3. Grondexploitatie
Dit kengetal geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. In 2016 heeft een stelselwijziging plaatsgevonden, waardoor de categorie niet in exploitatie genomen gronden (NIEGG) niet meer bestaat. De bedragen die voorheen onder NIEGG vielen zijn nu op de balans opgenomen als immateriële vaste activa of materiële vaste activa. De commissie BBV geeft aan dat in de berekening NIEGG op 0 gezet moet worden. Dit geeft een sterke daling van het kengetal grondexploitatie te zien ten opzichte van eerdere begrotingen.

4.Structurele exploitatieruimte
Dit kengetal is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte een gemeente of provincie heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is.

5. Belastingcapaciteit
De definitie van het kengetal belastingcapaciteit is: Woonlasten meerpersoonshuishouden in jaar t (het begrotingsjaar) ten opzichte van het landelijk gemiddelde in jaar t-1 (het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar) uitgedrukt in een percentage. Deze kengetallen zijn ook in de paragraaf Lokale heffingen opgenomen. Uit deze percentages blijkt dat we ook hier binnen de minst risicovolle norm van de toezichthouder blijven.

De kengetallen worden in onderstaande tabel weergegeven.

Kengetallen Veere

Verloop van de kengetallen

 

 

 

 

Rekening

Begroting

Begroting

Begroting

Begroting

Begroting

 

2016

2017

2018

2019

2020

2021

netto-schuldquote

49%

59%

54%

68%

73%

75%

netto-schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte geldleningen

41%

51%

47%

60%

65%

66%

solvabiliteitsratio

37%

36%

33%

30%

27%

28%

grondexploitatie

4%

5%

-4%

-7%

2%

1%

structurele exploitatieruimte

2%

0%

1%

1%

0%

0%

belastingcapaciteit

89%

89%

85%

85%

85%

85%

 

 

Norm toezichthouder

 

 

 

 

A. Minst

B. Gemiddeld

C. Meest

 

risicovol

risico

risicovol

netto-schuldquote

<90%

90-130%

>130%

netto-schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte geldleningen

<90%

90-130%

>130%

solvabiliteitsratio

>50%

20-50%

<20%

grondexploitatie

<20%

20-35%

>35%

structurele exploitatieruimte

>0%

0%

<0%

belastingcapaciteit

<95%

95-105%

>105%